LEA TONGA: Pukepuke ‘etau Lea Tonga – Isiu #1 fika 1

Na’e hanga ‘e he pule’anga ‘o ‘ohifo ki Tonga ‘a e papalangi  ka ko e mataotao he lea ko Dr C. Maxwell Churchward he ta’u 1959 ke ne tatanaki ‘a e ngaahi lea Tonga ‘o fakama’opo’opo ‘o fa’olaki ki ha tohi pau. Ko e ola ‘o e ngaue ko ‘eni  ko ha ongo tohi ‘e 2 ‘a ia ko  e Tohi Kalama Fakatonga pe Tongan Grammar mo e Tikisinale Faka-Tonga ‘a ia ‘oku ‘iloa pe ko e Tongan Dictionary.

Na’e pehee ‘e Churchward ‘i he ‘amanaki ke tuku atu ‘a e ngaue ni ki he Kapineti ‘o e ‘aho ko ia ke fakalao’i ‘oku ‘ikai ha’ane  taukave  kuo kakato  pea ko hono faka’osi ai pe e   ‘o ‘ene ngaue. Ko ‘ene ‘uhinga na’a ne tui ‘oku kei teka ‘i tu’a ha ngaahi  lea Tonga ‘e lau afe kehe na’e ‘ikai ke a’u ki ai ‘ene fekumi ke ‘omai ki he tikisinale mo e tohi kalama ko ‘eni.

‘Oku ‘i ai mo e me’a ‘e taha na’e mahino he fakamatala ‘a e  palangi ni ko ‘ene pehe na’e ‘i ai ‘a e ngaahi tohi ia ki mu’a ne fakakau mai ki he’ene ngaue ‘o hange  ko e English and Tongan Vocabularly  mo e Tongan and English Vocabularly na’e paaki ‘e he faifekau ka ko e palemia ‘o Tonga ko Shirley Baker he 1897. Kau ki heni mo e tohi ‘a e papalangi ko E. E. V. Collocott pea pehee ki he Dictionaaire Toga-Francais na’e pulusi ‘e he Marist Mission he 1890.

Na’e ngaue’aki ‘e Churchward foki ha kakai Tonga  tu’ukimu’a he aho ko ia ‘i Tonga ‘o hange ko Feleti Vi ke tokoni ‘i hono fa’u e ongo tohi mahu’inga ni. Na’a  nau matu’aki sivi’i ‘aupito ‘a e ngaahi lea ‘o e ngaahi tohi ko ‘eni ‘a e kau misinale ki mu’a pea toki fai hono fakahu ki he’ene tikisinali. ‘A ia na’a ne fakalea pe ‘o pehe na’e ‘ikai hiki fu’u mai pe ‘a e ngaahi lea ko ia ‘o ne ngaue’aki ka na’e matu’aki fakatotolo’i hono ‘uhinga mo e tonu hono ngaue’aki.

Ko e me’a fo’ou na’e tanaki ‘e Churchward ki he lea Tonga ‘i he’ene ngaue ni pea ‘oku ‘asi pe he’ene fakamatala he peesi viii ‘o ‘ene tikisinale ko ‘ene  tanaki mai ‘a hono liliu Tonga e lea ‘o ngaue’aki pe hono ongo fakapalangi. Na’a ne fakatata’aki e fo’i lea ko e palafini mei he lea Ingilisi ko e paraffin mo e lea ko e paikeleti mei he lea ‘Ingilisi ko e pikelet.

Mahalo pe na kuo lava ke ‘uhinga malie atu ‘a e peesi ko ‘eni ‘o e lea Tonga kuo fokotu’u ko ‘eni ki he  Kaniva. Pea ‘oku taumu’a pe ‘eni ke ‘i ai ha faingamalie ‘o e kakai angamaheni  i he sosaieti ke nau kau he laku fakakaukau ki hono fakatolonga ‘o ‘etau lea. ‘Oku pehe foki ‘e he kau mataotao he lea ko e lea ko e me’a ia ‘a e sosaieti ‘o ‘uhinga he ‘e toki lava ha lea ke ngaue’aki ‘i he loto ki ai ‘a e sosaieti mo nau ngaue’aki pea ‘oku hufanga atu ‘a e peesi ni ‘i he ‘uhinga ko ia.

Kuo u lave’i ‘a e ngaue lahi kuo fai ‘e he Sosaieti ‘a e Kau Lo’au ki he’etau ngaahi me’a faka-Tonga kau ai e lea Tonga pea ko e toki ngaue ma’ongo’onga ia ‘oku taau ke fai hano poupou’i mo fakamalo’ia ‘a ia ‘oku takimu’a ai  ‘a Lo’au Pouvalu, Lo’au Hufanga Dr Mahina kae pehe kia Lo’au Maui-Ta-Va-he-Ako Dr Tevita Ka’ili mo e kotoa ‘o e kau Lo’au tokolahi pea ‘oku ou kau atu mo au foki ki ai.

Kuo lava foki ‘o tali ‘e he ‘Univesiti ‘o ‘Aokalani ke ako’i e lea faka-Tonga ai ‘o a’u ki he levolo 3 ‘o e polokalama BA. Ko e toe fu’u kuletiti lahi ‘eni ki he feinga ko ia ke pukepuke ‘a ‘etau lea. ‘Oku ‘i ai foki ‘a e tikisinale faka-Tonga mo faka-Ingilisi fo’ou ne ‘osi hifoaki he ta’u kuo ‘osi pea ko e ngaue ma’ongo’ongo ia ne taki mu’a ai ‘a Dr. Melenaite Taumoefolau mei he ‘Univesiti ‘o ‘Aokalani. ‘Oku ‘i ai foki mo e ngaahi tohi ‘oku fa’u ‘e he Kula-‘Uli Publishing ‘o taki mu’a ai ‘a Hufanga Dr. Mahina ‘o fakatefito he ngaahi tohi laukonga ma’a e fanau tukukehe pe foki ‘ene ngaahi tohi he lea Tonga ne ‘osi paaki. Ka ko  e konga kotoa ia ‘o ha ngaahi to’ongapo  to matakakano ma’ae sivilaise ‘a Tonga ‘i he lolotonga ni mo e kaha’u na foki.

‘I hono ‘analaiso e fakamatala ‘a Churchward ‘i ‘olunga ‘oku ne ‘omai ha fakatata mahino ki he natula ‘o e me’a ko e  ngaue’i ‘o ha me’a ki he lelei fakatokolahi. ‘E ‘ikai pehe ‘e  ‘osiki  pe ‘e fai pe  ‘e ha tokotaha pea  ‘e ‘ikai foki pehe  ‘e tolotolonga e fo’i ngaue ko ia ‘o ta’engata. Ko e me’a ‘oku hoko pea ko ia ‘oku tau fai ‘oku hange ha taufengongo-faifua-ki he-‘ulu. ‘O tau ngaue’i e lelei taha te tau ala a’usia pea ko e ha pe hotau ngata’anga ka ‘oku ‘ikai ‘uhinga ia ko e ‘osi ai pe ia ‘a e ngaue ko ia. Te tau ‘osi atu kitautolu mei he mamani ko ‘eni kae ha’u e kau hoko mai ‘o hoko atu e fakakakato.  ‘A ia ‘i he ‘uhinga ko ia ‘oku hange leva ‘oku tu’u e lolotonga ‘i honau ngata’anga ko ha ‘uluaki sitepu ia ke kaka ai e kaha’u. Pea  ko ‘ene kakato ‘a e fo’i fakasitepu ko ia ‘oku nga’unu mo lalaka ki mu’a ai pe sivilaise ‘o ha fonua.  Hange pe ko e hoko hake ‘a Churchward ki Tonga kuo ‘osi fakatoka ‘e he  kau misinale ki mu’a ‘iate ia e ngaahi tikisinale. Na’e hoko atu ia ‘e Churchward hono teletele mo lakai e fo’i ngaue ko ia ‘o toe fu’u sai ange.

Kaikehe ‘oku fakaafe’i atu ke mou talanga’i ‘a e ngaahi kaveinga ‘e ‘oatu he peesi ni pea ‘omi foki ho’omou ngaahi laku fakakaukau ki ai.

Kalama ‘o e lea Tonga:

Ko hono pu’aki ‘o e lea
PU’AKI TOTONU	PU’AKI  HALA
kapau	pakau
ni’ihi	nihi’i
fa’ahi	faha’i
nge’esi nima	ne’esi nima
na’a ku	na’u / nau
sai’ia	sa’ia

Ko e Lao mo e Lea:

‘Oku ‘i ai ‘a e tu’utu’uni Kapineti ki he anga hono ngaue’aki e fo’i lea ko e “mahino’i”.

Ko e tu’utu’uni ko ‘eni ‘oku ‘ikai ke ma’u ‘e he Kaniva pe ko e tu’utu’uni fika  fiha he ta’u fe ka ‘oku  pea na’e ‘i ai ‘a e tu’utu’uni pehe. Na’e ‘ave ‘a fo’i lea ni ke toe talanga’i ‘i he peesi feisipuka ‘a e Taulanga Tufunga Lea pea ko hono to’o hangatonu ‘eni mei ai ‘a e fakamatala ‘a Toketa Melenaite Taumoefolau ko ‘eni:

Ko e lao fakakalama ko ia ke tānaki ‘a e mui’ilea ko e -’i ki ha veape ke hoko ko ha veape ‘opiesi (‘alu, ‘alu’i) pe hoko ko ha veape ‘opiesi fakakakato ngāue (toli, toli’i), ‘oku ‘ikai lava ia ke tānaki ki ha fa’ahinga veape pē. ‘Oku ‘i ai ‘a e fa’ahinga veape ‘oku ‘ikai ngofua ke tānaki ki ai ‘a e -’i. Sīpinga – LOTO – ‘Oku loto ki ai ‘a Seini – Tonu. ‘Oku loto’i ‘e Seini – Hala. FIEFIA – Na’a nau fiefia ‘i he ongoongo’ – Tonu. Na’a nau fiefia’i ‘a e ongoongo’ – Hala. ‘A ia foki na’e pehē ‘a e natula ‘o e mahino’ ‘i he ngaahi ta’u ko ē. Na’e mahino kiate au ‘a e fakamatala’ – Tonu. Na’a ku mahino’i ‘a e fakamatala’ – Hala.

‘Uhinga ia na’e kamata pē ke ‘asi ‘a e mahino’i’ na’e fakatokanga’i leva ia ‘e he kakai lalahi ‘o e ‘aho ko ia’ pea na’e fakakau ia he ngaahi sivi Tonga’ ‘o fakahalaki. ‘I he ‘aho ni’ ‘oku ou tui kuo tokolahi ange ‘a e ongo’i ‘oku tonu ‘a e mahino’i', pea ko e ‘uma’aki ke toe ta’ofi, kuo tonu e hala’. Na’e fokotu’u ‘e he tokoni palēmia ‘o e ‘aho ko ia’ Pāloni Tuita ‘a e Kōmiti ki hono ngāuelelei’aki e lea faka-Tonga’ (kehe mei he Kōmiti Tala Fakafonua’) na’e kau ki ai ‘a e kau mataotao he lea faka-Tonga’ – ‘Amanaki Havea kuo pekia’, Manu Faupula kuo pekia’, Hu’akavameiliku kuo pekia’, mo e ni’ihi kehe, pea na’e fekau ke u sekelitali, he na’a ku ‘i he Va’a Silapa ‘a e Potungāue Ako’. ‘Oku ou kei ma’u ‘a e miniti e ni’ihi ‘o e ngaahi fakataha’, pea u lave’i hono tālanga’i ai ‘o e mahino’i’.

Ko e konga ‘eni ‘e taha ne ‘uluaki ‘oatu pe ia ‘i he fakamatala ‘a e Fonua-mo e-Tala ki mu’a pea ‘oku mau pehe ke ‘oatu pe mo ia na’a ‘aonga. Ko e fo’i tu’utu’uni  ko ‘eni ‘oku pehe ai ‘oku hala fakakalama ‘a e fo’i lea ko e “mahino’i”. Ko e fakatata ‘eni ki ai ‘o fakahoa ki he  fo’i lea ko e “’ilo’i”:

• Fehu’i: ‘Oku ke ‘ilo’i e hala ki Mangere?
• Tali: ‘Io ‘oku ou ‘ilo  ‘a e hala ki Mangere?

Ko hono ngaue’aki  e fo’i sipinga ‘i ‘olunga ki he fo’i lea ko e “mahino’i” pea tupunga ai e pehe ‘oku hala.

• Fehu’i: ‘Oku ke mahino’i hono lau e talanoa?
• Tali: ‘Io ‘oku ou mahino hono lau e talanoa.

Na’e pehe ‘e he kau faiako  e kalama ‘o e lea faka-Tonga he ‘aho ko ia koe’uhi ‘oku ‘ikai ke ongo tonu hono ngaue’aki e fo’i lea ‘mahino’i  ‘i he ‘tali ki he fehu’i  2 pea ko ia ai ‘oku hala e fo’i lea leva.

Na’e fokotu’u atu leva ia ki he Potungaue Ako mo e Komiti Talafakafonua pea fou ki he Kapineti ‘a e pule’anga ke fakahalaki fakapule’anga ‘oku hala fakakalama hono ngaue’aki e ‘mahino’i’.