MALANGA SAPATE FA’E: Hā’ele mai Laumālie ‘o Faka’aa ange Mu’a

Same 95:1-3

Lotu

Lotu: Ha’ele mai Laumalie ‘o faka’aa ange mu’a ‘a homau ngaahi ongo’anga pea tuku ke mau ‘ilo ‘ae ‘uhinga moe mahu’inga ‘o ho’o toetu’u ki he pilikimi ‘oku mau fai mei taimi ki ‘itaniti na. ‘I he huafa ‘oe Tamai, moe ‘Alo, moe Laumalie Ma’oni’oni. ‘Emeni!!!

Himi 1 – 575

Himi 2 – 466

Veesi Malanga Luke 24: 32: “Pea na fepehee’aki, Hono ‘ikai ne vela hota loto lolotonga ‘ene talanoa mai ‘i he hala, mo ‘ene vete kiate kitaua ‘ae Tohitapu.”

Kaveinga: “HAA KOE SISU HOKU LOTO KUO ‘AHO AI ‘AE TU’UAPO”

Fai ha lotu makehe ma’a si’i ngaahi fa’e

‘Oku tau fakamanatu ‘i he Sapate ni ‘ae mahu’inga makehe ‘oe ngaahi fa’ee kotoa pe ‘i he tapa pe ‘o mamani. Pea ‘oku aoao lea ke fakamatala’aki ‘ae hulu ‘oe mahu’inga ‘oe si’i ngaahi fa’ee kotoa pe pea ‘oku ‘ikai fe’unga mo ha lea. Ko ia ‘oku ou puke ‘ae faingamalie ni ke tau kau fakataha pe moe ngaahi fa’e kotoa pe ‘oku nau si’i faingata’a’ia atu ha potu pe ‘i mamani ‘aki ha’a tau kau fakataha hufia ‘i ha lotu…”’E ‘Otua mafimafi…….(fai pe ‘e koe ha lotu ‘o meimei fakatefito pe ‘i he ivi ngaue ‘oe Toetu’u).

Talateu

‘Oku tau lolotonga fononga ‘i he fa’ahita’u faka-Kalisitiane ‘oe Toetu’u pea ‘oku kei fononga’i ‘e he kau Kalisitiane ‘ae ta’au moe ivi fakalaumalie ‘oe fekau ‘oe toetu’u (Easter) – kuo hoko ‘ae potu ne ‘ikai ha toe ‘amanaki ‘a ha’a tangata ki ha lelei ‘e ma’u mei ai, koe haa’anga mai ‘oe ivi fai fakamo’ui ‘oe ‘Otua. Ko fa’itoka na’e ala ma’u mei ai ha fakamatala fakamuimui taha ki ha piokalafi ‘o ha taha. Kuo hoko ‘ae mo’oni ‘oe toetu’u ‘a Kalaisi ko ha kamata’anga ‘o ha kosipeli ki ha’a tangata. Kuo ‘ikai kei ngata pe ‘a hono fakamatala ‘i taimi ka kuo fakaava ‘e Sisu ‘ae matapa ke fai-fononga atu ‘a ha’a tui ki he ‘Itaniti ‘oe ‘Otua. Koe talanoa ia ne hangee ‘oku fakalele loto ki he kau ako pea moe kakai kotoa pe ‘i Selusalema mo Siutea ‘i he hili ‘oe ongo mai kuo toetu’u ‘a Sisu. Pea ‘oku lolotonga nofo ‘i he loto ‘oe kau ako ‘ae ngaahi fehu’i ko ‘eni: Koe mo’oni nai ‘ae talanoa kuo ongo mai? Pea kapau koe mo’oni: ‘Oku anga fefe nai ‘ae hoko ‘ae fu’u me’a ni? Kae lolotonga ‘enau fifili moe a’u mai ‘ae ongo tangata ko ‘eni mo ha fakamo’oni ki he fifili kuo fai “Pea ko kinaua ‘i he ‘ena liu mai na’a na fakaha ‘ae me’a ki hono toe ka na’a mo ha’anaua na’e ‘ikai ke nau tui ki ai” hangee ko ia ‘oku tokanga ki ai ‘etau veesi malanga.

Kakano’i malanga

‘Oku tau lolotonga mo’utafu’ua ‘a mamani pea fakalele loto ‘ae pavaki mai he ongoongo ‘ae fakamanavahe ‘oe fu’u mofuike lahi mo fakalilifu ko ‘eni kuo ne faka’auha e laumano pea fakataukuhausia’i ha lau kilu kuo hoko ki Siapani he ngaahi uike si’i ko ‘eni kuo maliu atu. ‘I he ngaahi ‘aho ni ‘oku ‘ikai ha toe kaveinga kehe ‘oku talanga’i ‘e mamani ka ko e fakamanavahe ‘oe fu’u sunami ko ‘eni kuo nau mamata ki ai. Na’e pehee ‘ae pavaki atu ki he mamani ‘i he kuonga ‘o Sisu ‘ae fu’u me’a fakaofo ko ia kuo “ toetu’u ‘a Kalaisi mei he pekia” pea koe kaveinga talanoa ia ‘oe ‘aho ko ia. Fakatatau ki he talanoa na’e fononga atu ha ongo tangata ‘e toko ua koe taha ko Kaliopasi ko ‘ena feta’omi atu ki he tuku’uta ki he kolo na’e ui ko ‘Emeasi ko ‘ena fononga ke ongoongo atu ‘ae tala-me’a-fo’ou ni.

Koe me’a tatau ne hoko ‘i Selusalema ‘i he hili e ongo mai e talanoa ‘oe toetu’u ko ‘eni ‘a Sisu. Koe kaveinga (issue) ia ‘oe talanoa ‘ae kakai ‘o Selusalema – Ko Sisu ko ia na’e kalusefai pea telio kuo ne toetu’u; kuo ‘ikai ke ne kei ‘i fa’itoka pea kuo ha-ha-holo ki ha ni’ihi. Ka ‘iai ha taha ‘i Selusalema ‘oku te’eki ke ne fanongo pe ‘ilo ki he ngaahi me’a kuo hoko, felave’i mo Sisu, pea ta koe sola ia ki Selusalema. Na’e ‘ikai mo ha toe ‘ulu’i talanoa ka koe ngaahi me’a ‘oku kau kia Sisu ‘o Nasaleti ‘a ia ne kalusefai pea telio, kuo ‘ikai kei ‘iloa ia ‘i hono fonualoto ka kuo ne toetu’u ‘o ha-ha-holo. Koe tolu’aki ‘ene ‘ae ngaahi fakamo’oni ki he ha-ha- holo ‘a Sisu hangee ko ia na’e meia Mele, Pita moe ongo ako ni

Koe tefito’i fakamamafa ia ‘oku feinga ‘ae ngaahi kosipeli ‘e 4 ke fakamahino fekau’aki moe toetu’u, ko hono fakamo’oni’i. Pea koe ongo mo’oni’i me’a lalahi ‘e 2 kuo nau feinga ke fakamo’oni’i ‘aki ‘ae mo’oni ‘oe toetu’u ‘a Sisu. Koe ‘uluaki, koe fonualoto maha (empty tomb), he kuo ‘ikai kei ‘i fonualoto ‘ae sino ‘o Sisu. Pea ko hono ua, ko ‘ene ngaahi ha-ha-holo (appearances) ‘ae sino kuo pulia mei fonualoto ‘oku ‘iloa koe ‘Eiki toetu’u. ‘Oku ou ‘omi ‘ae talanoa ni mei he hiki tohi ‘a Luke kene fakakakano ‘ae feinga fakamo’oni ‘oku fai ‘e Ma’ake ki he talanoa ‘oe toetu’u. ‘Oku feinga ‘a Luke ke ‘omai ‘ae mo’oni ‘oe ha-ha-holo ko ia ‘i ha’ane haa ki ha ongo ako lolotonga ‘a ‘ena fononga he hala ki ‘Emeasi hangee ko ia ‘oku lea ki ai mo e ngaahi Kosipeli kehe. Pea koe mo’oni ‘oku feinga ‘a Luke ke ‘omai – koe fakamo’oni ki he mo’oni ‘oe toetu’u koe fo’i ngaue ia ‘oku hoko ‘i he funga ‘oe toumu’a lave mai ‘ae ‘Eiki toetu’u ki hoto loto. Kainga ‘oku ‘ikai fakafalala ‘a ‘ete fakamo’oni ‘i he mo’oni kuo te fakapapau’i ka koe mo’oni ‘oe me’a na’e hoko ‘oku ne fakatupu ‘i hoto loto ‘ae mahu’inga ke fai ‘a hono fakamo’oni’i. ‘Oku mu’a mai ‘ae mo’oni ‘o fakatupu ‘etau tui, ‘o ‘ikai ko ‘etau tuii ‘oku ne fakatupu ‘ae mo’oni. Pea koe mo’oni ia kuo talaloto ‘aki ‘e he ongo ako ‘i he pongipongi ni ki he toenga ‘oe kau ako moe kakai ne kau mo kinautolu neongo na’e ‘ikai pe fe’unga ‘ae fakamo’oni ko ia ke nau tui ai.

‘Oku fakamatala ‘e he ‘ikai tali ‘e he kau ako moe kakai ne kau mo kinautolu ‘ae mo’oni ‘oe toetu’u ‘ae tukunga totonu (situation) na’a nau ‘i ai. Na’e uesia kinautolu koe’uhii koe fakatanga moe ngaahi fakamanamana mei he fa’ahi ‘ae kau Falesi moe lotu Siu. Kapau na’a nau tui ki he mo’oni ‘oe toetu’u, he’ikai ke nau fu’u fakae’a koe’uhi ko ha’a Siu. Ko hono mo’oni, na’a nau fufuu mo kumuni pe ‘ae mo’oni ‘oe me’a kuo nau fanongo ai ‘i honau ngaahi loto. Mahalo pe ko hono ‘ai ke mahino ange – ne fepaki ‘ae talanoa fakafiefia kuo ongo mai pea mo ‘enau nofo manavasi’i telia na’a fanongo ‘a ha’a Siu ki ha’anau fakamo’oni’i ‘ae toetu’u ‘a Sisu pea hoko ia ko ha me’a ke tamate’i ai kinautolu. Ko hono mo’oni, ne kamata ke nau movete fakafufuu pe ki honau ngaahi feitu’u takitaha moe ongoongolelei mo fakafiefia kuo nau fanongoa. Pea ‘ikai ia ko ia pe, ka na’a nau kei fakaekinautolu pe.

Koe monu’ia’anga ‘oe ongo ako ni ko ‘ena ta’ofi tu’u ‘a Sisu te’eki kene mole atu. Tala’ehai te tau ma’u ha akonaki melie pea tala’ehai ‘e hoko ha fu’u fakamo’ui ki he ongo ako ni mo kitautolu he ‘aho ni ka na’e ta’e’oua ‘ene fie afe mai ke fie nonofo mo kitautolu. Kaekehe, koe toko ua ‘eni ‘oe kau ako, lolotonga ‘ena fononga ki ‘Emeasi, kuo ha ‘ae Eiki toetu’u kiate kinaua. ‘Oku feinga ‘a Luke  ke fakamahino ne ‘ikai ‘ilo ‘e he ongo ako ni ko hai ‘oku nau faai fononga fakataha. Na’e toki tatala ange pe ‘e he ‘Eiki ‘ae kaupo’uli ne ne hanga ‘o fakakuihi kinaua pea na toki ‘ilo mo fakapapau’i ‘ae mo’oni kuo toetu’u ‘ae ‘Eiki. “Pea ‘iloange ‘i he’ene tokoto mo kinaua ‘i he kai, na’a ne to’o ‘ae maa, ‘one fai ha tapuaki ‘one pakipaki ‘o ‘atu kiate kinaua.” Koe pakipaki ma koe ngaue tu’u ma’u ia ‘a ha Tamai pe Pule ‘o ha famili pea ‘i he taimi tatau koe ngaue angamaheni foki ‘eni ‘o Sisu ma’a ‘ene kau ako. Koe’uhi koe ‘aa ‘anga ia hona mata hono fafanga ki naua ‘e he nima ‘o Sisu pea koe hopo’anga ia ‘oe maama honau Laumalie na’a na toki talaloto: hono ‘ikai ne vela hota loto lolotonga ‘ene talanoa mai ‘i he hala, mo ‘ene vete kiate kitaua ‘ae Tohitapu! Na’e ‘uluaki fakakuihi hona mata fakamatelie ke ‘oua na’a fakafalala ‘a ‘ena tui ki he mo’oni ‘oe toetu’u koe’uhi he kuo na mamata ‘aki hona mata. Ka na’e faka’amu ‘a Luke moe fakamatala kuo ne hiki ke fa’o kiate kitautolu siasi ‘ae mo’oni – koe talanoa malie ‘oe toetu’u koe me’a ia ‘oku ue’i hotau ngaahi loto takitaha ke fai ‘ae fakamo’oni: koe mo’oni kuo toetu’u ‘ae ‘Eiki ko Sisu Kalaisi. ‘Oku ‘ikai tali ke fakapapau’i ‘e hoku mata pea u toki tui ‘o hange ko Tomasi. ‘Oku ‘uhinga ia ko ‘enau fakamo’oni ki he Toetu’u ‘oku langa mei loto ki tu’a ‘o ‘ikai ko ha mo’oni nofo pe ‘i tu’a. Koe monu’ia’anga ‘oe ongo ako ni ko ‘ena ta’ofi tu’u ‘a Sisu te’eki kene mole atu. Tala’ehai te tau ma’u ha akonaki melie pea tala’ehai ‘e hoko ha fu’u fakamo’ui ki he ongo ako ni mo kitautolu he ‘aho ni ka na’e ta’e ’oua ‘ene fie tali lelei ‘ae fakaafe na’e fai ni.   Tau tokanga ke fakaafe’i ia lolotonga ‘oku te’eki ke ne mole mei hotau lotolotonga.

‘Oku ‘iai foki moe me’a mahu’inga ‘e taha ‘oku taau ke tau fakatokanga’i ‘i he talanoa ‘oe pongipongi ni koe mahino ‘ae hoko ‘ae ngatuu ‘ae fu’u kolo ni ko ha fakamatala ia ‘oe mafola atu ‘ae ongoongo ‘oe Kosipeli fai fakamo’ui ki he mamani. Pea ‘i he ‘uhinga ko ia mo hono talanoa, ne fakakaukau ai ‘ae ongo ako, koe tangata ne nau fononga kuo ne hangee ko ha sola ki he mo’oni ‘oe talanoa mai kau ki he toetu’u. Ka ‘i he’ene vete kiate kinaua ‘ae mo’oni ‘oe toetu’u – ‘ oku ne fakamahino koe ongo ako ‘oku sola ki he toetu’u. He koe kotoa ‘oe me’a na’e hoko kau kia Sisu ‘o Nasaleti ne ‘osi fakamatala pe kiai ‘ae tohi ia ‘ae kau palofita pea tatau mo ia ‘ae Eiki ko Sisu Kalaisi lolotonga ‘ene kei ‘iate kinautolu. Pehe ‘e he tangata kiate kinaua: “’Ikai na’e pau ke mamahi pehe ‘ae Misaia, ka ne hoko ki he’ene langilangi’ia?” toki mahino ai ko Sisu Toetu’u na’e totonu ke ne fai ange kiate kinaua ‘ae fehu’i – Koe sola apee mo ua ki he talanoa ‘ae Folofola pe Tohitapu? Koe tokotaha tui, ‘oku ‘ikai ke ne toki tali ke a’u ki he me’a ko ia pea ne toki tui ka kuo loa ‘ene ma’u ‘ae fakamo’oni ki he mo’oni ‘oe toetu’u mei he ngaahi fakahinohino kuo ‘oange kiate ia ‘e he Tohitapu pe koe Folofola mo’ui. Tau vakavakai lelei pe hotau ngaahi lakanga na’a ‘oku tau sola mo kitautolu ki ai.

Fakama’opo’opo

Siasi, ko e pongipongi ni koe talanoa’i e ongo ako na’a na faifononga mei he to’anga ‘oe la’aa ki he hopo’anga ‘oe maama, ka ko e fononga ‘oku ou fie lave’i’aki ‘etau mo’ui koe fononga mei taimi koe too’anga ‘oe la’aa ki ‘Itaniti koe hopo’anga ‘oe maama pea ‘i he vaa’i fononga ko iaa ‘oku tau fononga ai mo Sisu toetu’u kene fai hotau fakamafana’i mo Fakahinohino ‘a e founga ‘o e fononga pea ke tau toutou fefakamo’oni’aki kuo toetu’u mo’oni ‘a Sisu Kalaisi ‘i he’etau mo’ui. “Sisu e, ka kovi hoku vaka ‘i he folau ki he fonua; ‘E fa’a tokoni mai koaa ha taha:” ko Koe pe! “Sisu kata ka  takaua ko ia ai pe ha fonua pe kovi pe lelei ‘e lau ko hoku Kaleli!” Koe pole moe fekau ‘oe malanga ni – ‘i he kuohili, na’e hoko ‘ae fakatanga ‘ae kau ta’e tui kia Sisu pe ko ha’a Siu koe tefito’i faingata’a ia ‘oe tui faka-Kalisitiane. ‘I he ngaahi ‘aho ni, kuo hoko ‘ae fakafefeka hotau ngaahi loto koe tefito’i faingata’a ia ki hono tali e mo’oni ‘oe toetu’u. Ko ia siasi, ko hotau tufakanga ke fakaongoongo kakato ki he mo’oni kuo tatala mai ‘e he ‘Eiki toetu’u kiate kitautolu, ‘i he funga ‘oe kau mai e ivi ‘oe Laumalie Ma’oni’oni. Koe fakamo’oni ia ki he mo’oni ‘oe toetu’u  koe “ha ‘a Sisu ‘i hotau loto pea tau ongo’i kuo ‘aho ai ‘ae tu’uapoo” ‘Emeni!!

Himi 3- 473