Kātoanga‘i ‘e he Uike Lea Faka-Tongá ‘a e Poto he Lea Faka-Tongá

Fa’u ‘e Toketā Melenaite Taumoefolau, Faiako Mā‘olunga, ‘Univēsiti ‘o ‘Aokalaní

Ko e uike 4-10 ‘o Sepitema, 2011, ko e fuofua Uike Lea Faka-Tonga ia ‘i māmaní, pea ‘oku kātoanga‘i ai ‘e he kāinga Tonga ‘i ‘Aotealoá ‘a e mo‘ui mo e tupu ‘a e Lea Faka-Tongá ‘i ‘Aotealoá pea tokoni foki ke ofo hake hotau kakaí ‘o ta‘ofitu‘u ‘a e mōlia atu ‘a e leá ‘i he to‘utupu Tonga na‘e fanau‘i mo tupu hake ‘i muli ní.

Ko e poto ‘a ha taha ‘i ha leá ‘oku hoko ia ‘o ka ma‘u ‘a e ngaahi tupu‘anga fakanatula ‘o e poto he leá. Ko e ngaahi tupu‘anga fakanatula ko ení ko e i) kei ta‘u si‘i (ta‘u 1-18 nai) ‘a e tokotaha akoleá, ii) ko ‘ene fa‘a fanongo ki he lea ko iá, pea iii) mo ‘ene ngāue‘aki ‘a e lea ko iá ke fetu‘utaki mo ha ni‘ihi kehe. Ko e tūkunga ‘o e tokolahi ‘etau fānau Tonga ‘oku nau tutupu hake ‘i Nu‘usila ní ‘oku ma‘u ai ‘a e ngaahi tupu‘anga fakanatula ‘o e poto he lea fakapālangí. Ko ia ai ‘oku ta‘emata‘ofi ‘enau poto he lea faka-pālangí, pea kapau he ‘ikai ke nau ma‘u ‘a e ngaahi tupu‘anga fakanatula tatau ke nau poto ai he lea faka-Tongá, ‘e mole ‘enau lea faka-Tongá. Ko e mole ‘a e lea faka-Tongá ‘i ‘Aotealoá ko e fetongi‘i ‘e he lea fakapālangí ‘a e lea faka-Tongá.

Ka ‘oku ‘ikai pau ia ke fetongi‘i ‘e he lea fakapālangí ‘a e lea faka-Tongá.

Ko e fānau Tonga ni‘ihi na‘e fanau‘i ‘i Nu‘usilá ni mo tutupu hake heni ‘oku tānaki atu ‘a e lea fakapālangí ia ki he‘enau lea faka-Tongá, ‘o lava ke nau fakatou poto ‘i he lea fakapālangí mo e lea faka-Tongá. Ko e fānau ko ení na‘a nau fakatou ma‘u ‘a e ngaahi tupu‘anga fakanatula ‘o e poto he lea fakapālangí mo e ngaahi tupu‘anga fakanatula ‘o e poto he lea faka-Tongá, pea ko ‘enau poto he lea faka-Tongá na‘e lahilahi hoko ia ‘i he ‘ātakai ‘o ‘api, mo e siasí, mo e ngaahi ouau tukufakaholo faka-Tonga he nofo-‘a-kāingá. ‘Oku taha pē ‘a e tefito‘i tupu‘anga ‘o e poto ‘a e to‘utupu Tongá he lea faka-Tongá – ko ‘enau toutou fanongo ki he lea faka-Tongá mo nau ngāue‘aki ‘i he talanoa mo e fetohi‘aki mo ha kakai kehe. ‘Oku ‘uhinga eni ia ke ‘i ai ha taha ke toutou lea faka-Tonga ke nau fanongo ki ai, mo feohi mo kinautolu ‘i he lea faka-Tongá kae toki lava ke nau poto ai he talanoa mo fetohi‘aki faka-Tongá.

Ko e fuofua ngafa leva ‘i hono tauhi ke mo‘ui mo tupu ‘etau leá ‘oku tō pē ia ki he kāinga Tongá – kuo pau ke nau lea faka-Tonga koe‘uhí kae lava ‘a e to‘utupú ‘o toutou fanongo ki ai mo fengāue‘aki mo e kāingá ‘i he lea faka-Tongá. Ko e ‘uluaki me‘á ia, ka ‘oku ‘ikai ko ia pē. ‘Oku ‘i ai mo e fatongia ‘o e akó. Koe‘uhí ko hono ako‘i e Lea Faka-Tongá ko e lēsoni he ngaahi akó, ‘oku lava ke tokoni ‘a e ‘ilo ‘oku ma‘u mei he lokiakó ke ne fakama‘uma‘u ‘a e ‘ilolea kuo ‘osi omi mo e fānaú mei ‘apí mo e nofo-‘a-kāingá. Ko e me‘a ki he fānau ‘oku tupu hake he ngaahi ‘api ‘oku ‘ikai toe poto taha ai he lea faka-Tongá, ‘e lava pē ke nau poto ‘i he lea faka-Tongá mei lokiako kapau pē ‘e tatau ‘a e founga akó mo e founga ‘oku ngāue‘aki he ngaahi akoteú (preschools) mo e ngaahi ako‘anga lea uá (bilingual units), ‘a ia ko e ngāue‘aki ‘a e lea faka-Tongá (kae ‘ikai ko e lea fakapālangí) ke ako‘i‘aki ‘a e fānaú ‘i he ngaahi lēsoni lahi.

‘Oku pehē ‘e he ni‘ihi ka mole ‘a e lea faka-Tongá ‘e fetongi‘i pē ia ‘e he lea fakapālangí pea ‘e ‘ikai ke mole ai ha me‘a ia. Ka ‘oku hangē ia ai ‘oku tatau tofu pē ‘a e me‘a ‘oku malava ‘e he lea fakapālangí mo e me‘a ‘oku malava ‘e he lea faka-Tongá. Ko hono mo‘oní ‘oku faikehekehe lahi ‘a e fakakaukau mo e fa‘unga ‘o e ongo leá. Ko e lea kotoa pē ko e founga talanoa ki ha ngaahi kaveinga, pea ko e lea fakapālangí mo e lea faka-Tongá ‘oku na fa‘a talanoa ki he ngaahi kaveinga ‘oku kehekehe, mo fakamamafa‘i mo fakamahu‘inga‘i ‘a e ngaahi fakakaukau mo e ngaahi tui ‘oku kehekehe. Ko e lea fakapālangí ‘okú ne fakamamafa‘i ‘a e mahu‘inga ‘a e fakafo‘ituituí, ‘o ma‘u ai ha founga mo‘ui ‘oku tui ki he mahu‘inga taha ‘a hoto kitá, pea toki kimui ‘a e fakatokolahí. Ko e lea faka-Tongá ‘oku mamafa ia ki he tauhi vaá, hangē ko e vā tapu ‘o e tuonga‘ané mo e tuofefiné, ko e faka‘apa‘apa‘i ‘o e tokotaha pe kakai ‘oku lahí, ko e tauhi ke molumalu ‘a e vā mo hou‘eikí, mo e ngaahi founga tukufakaholo ko hono fakalāngilangi‘i ‘o e mehekitangá mo ‘ene fānaú. Ko e sio ‘a e Tongá ia ‘oku mahu‘inga ange ‘a e tauhi ‘o e ngaahi vā tukufakaholó ‘i hono taukave‘i ‘a e ngaahi totonu fakafo‘ituituí.

Ko e kakai Tonga ko ē ‘oku nau fakatou poto he lea faka-Tongá mo e lea fakapālangí ‘oku nau ‘ilo ‘a e ongo kehekehe ‘aupito ‘a e ongo founga fakafeangai ko ení. Ko e tauhi vā faka-Tongá ‘oku sio ia kitu‘a ki he kakai kehé, pea tu‘unga ai ‘a e fa‘a ‘ikai ke lava ‘o fakahoko ‘a e ngaahi founga fakapisinisi ‘oku mamafa ki he kumi ha tupu ma‘a e tokotaha ‘oku ‘a‘ana ‘a e pisinisí. Ka ko e tauhi vaá ko e mālohinga ia ‘o e nofo-‘a-kāinga ‘a e Tongá, pea fahu ai ‘a e fakakaukau ki he lelei ‘a e tokolahí – fāmilí mo e kāingá – pea toki hoko ‘a e lelei fakafo‘ituituí. Ka mole ‘a e lea faka-Tongá, ko e mole ia ‘a e ngaahi anga faka-Tonga pehení.

‘Oku kātoanga‘i ‘e he Uike Lea Faka-Tongá ‘a e kei tu‘u mālohi ‘a e Lea Faka-Tongá ‘i ‘Aotealoa, fakatatau ki he ngaahi lea Pasifiki kehe. Fakatatau ki he fakatotololeá, ko e peseti ‘e 75% ‘o e fānau ta‘u 15 ‘o fai hifó ‘oku nau poto lelei he lea faka-Tongá; ko e peseti ‘e 5% ‘oku nau lava ‘o lea si‘isi‘i pē; pea ko e peseti ‘e 20% ‘oku nau lea fakapālangi ‘ata‘atā pē, ka ‘oku matamata ko e tokolahi ai ‘oku mahino kiate kinautolu ‘a e lea faka-Tonga ni‘ihi kae ‘ikai pē ke nau lava ‘o lea‘aki. Mahalo pē ‘oku tupu eni mei he pehē ‘oku tokolahi taha pē ‘a e kakai Tonga ‘oku nau mali Tonga pē, ‘i ha toe kakai Pasifiki kehe. ‘Oku lahi foki hono ngāue‘aki ‘a e lea faka-Tongá ‘i he ngaahi siasí, pea lahi mo e lautohi faka-Tonga ‘a e kakai Tongá he ‘oku lahi ‘enau ngaahi nusipepa faka-Tongá, pea ‘oku pehē foki ‘oku lahi taha pē ‘a e tohi ‘a e kakai Tongá ‘i he‘enau leá ‘i ha toe kakai Pasifiki ange. ‘Oku tokolahi taha pē ‘a e kakai Tonga na‘e fā‘ele‘i ‘i honau fonuá (peseti ‘e 44%) ‘i ha toe kakai kehe ‘i Nu‘usilá ni (McCaffery mo McFall-McCaffery 2010).

Ko hono fakanounoú, ‘oku lava ke tu‘ulelei ‘etau leá he fonuá ni koe‘uhí ‘oku kei kavekavea‘u hono ngāue‘aki ‘e he tokolahi ‘a e lea faka-Tongá ‘i ‘Aotealoá ni. ‘Oku ‘i ai leva ‘a e loto hounga‘ia mo‘oni ki he ngaahi siasi ‘oku nau kei pīkitai he ngāue‘aki ‘etau leá – ko e mata‘ikoloa eni ki hono paotoloaki ‘etau leá he fonuá ni.  ‘Oku monū‘ia foki ‘a e feinga pukepuke lea ‘i mulí ko e ‘i ai ‘etau ngaahi nusipepa ‘i he lea faka-Tongá, pea kuo ‘i ai eni ‘a e nusipepa fakakomipiuta ‘i he vahaopé ko e Kaniva Tongá ‘oku ne fakahoko ongoongo ‘i he lea faka-Tongá. Ko e ngafa mahu‘inga eni kuo fua ‘e he Kanivá, pea ‘oku ‘i ai ‘a e fakatauange ke hokohoko atu ‘a e taumu‘a fisifisimu‘a ko ení. ‘Oku fakalotolahi ki he taumu‘a pukepuke ‘etau leá ko e vakai ki he lahi hono ngāue‘aki ‘etau leá ‘i he ngaahi fakamafolalea ‘oku fakahoko he‘etau le‘a, pehē foki ki he tohi‘atá, pehē ki he ngaahi fetu‘utakinga fakakomipiuta kehe, pehē ki he tātohi faka-Tonga ‘i he ngaahi telefoni mopailá, pea kuo a‘u eni ‘o fakahoko ‘a e faiva hele‘uhila ‘i he lea faka-Tongá, hangē ko e My Lost Kāinga mo e Tinitini. Ko e ngaahi me‘a kotoa eni ‘oku tu‘unga ai hono fokotu‘u ‘a e Uike Lea Faka-Tongá ke kātoanga‘i mo fakahounga‘i hono ngāue‘aki ‘etau leá ‘i mulí.

Kuo fononga mai ‘a e lea faka-Tongá he ngaahi ta‘u mo e ngaahi feitu‘u lahi. Ko e lea faka-Tongá ko e huli ia ‘o e Mu‘aki Lea Faka-Polinisiá, ‘a ia na‘e lea‘aki he ta‘u ‘e 3,000 kimu‘a atú, ‘i he ‘ēlia ko ia ‘oku tu‘u ai ‘a Tonga, Fiji mo Ha‘amoá. Fakatatau ki he fakatotololeá, na‘e kamata ke mavaeua ‘a e lea tupu‘angá ni ‘i he ta‘u ‘e 2,000 kimu‘a atú ‘o tupu ai ‘a e Mu‘aki Lea Faka-Tongá (mahalo na‘e kolomu‘a ‘i Tonga, pea ko e lea tupu‘anga eni ‘o e lea faka-Tongá mo e lea faka-Niueé), mo e Mu‘aki Lea ‘o Loto‘i Polinisiá (mahalo na‘e kolomu‘a eni ‘i Ha‘amoa pea ko e lea tupu‘anga eni ‘o e kotoa ‘o e toenga ‘o e ngaahi lea ‘o Polinisiá). Kuo maliuliu mai eni ‘a e lea faka-Tongá mei he Mu‘aki lea Faka-Tongá ‘i he ta‘u ‘e 2,000 kuo hilí ‘o a‘usia hono tu‘unga he lolotonga ní. Kuo mafola eni ‘a e lea faka-Tongá ki he tapa kotoa pē ‘o māmani. ‘Oku lea‘aki ‘i he ngaahi komiunitī lalahi ‘i ‘Aotealoa, ‘Aositelēlia, mo e ‘Iunaitete Sitete ‘o ‘Ameliká. ‘Oku ‘i ai foki mo e ngaahi nofo‘anga Tonga iiki ange ‘i he ngaahi motu Pasifiki kehé, mo Siapani, mo Siaina, mo ‘Ingilani. ‘Oku ngali tokolahi ange ‘a e kakai Tonga nofo mulí ‘i he fakakātoa ‘o e toko taha kilu ‘oku nau nofo ‘i Tongá.

‘Oku fa‘a ‘ekea ‘a e ongo fehu‘i ko eni ‘e ua – pe ko e ngafa ‘o hai ke tokanga‘i ha lea, pea ‘oku anga fēfē hono tauhi ia ke ‘oua na‘a molé? ‘Oku lahi ‘a e ngaahi fakakaukau ki he tauhi ha leá – ko e ni‘ihi ‘oku nau tukunoa‘i pē ‘e nautolu pea nau pehē ke tuku pē ia ki natula, pea ‘i ai e ni‘ihi ‘oku nau lotosi‘i ‘o pehē he ‘ikai ke toe lava ha me‘a – ko e mate kuo pau, pea ‘oku ‘i ai e ni‘ihi ia ‘oku nau pehē ‘oku kovi ‘a e lahi ia ‘a e ngaahi lea kehekehé pea tonu ke tāmate‘i ‘a e fanga ki‘i lea iiki ‘o māmaní ka tau ngāue‘aki pē ha lea lahi ‘e taha. Ka ko e lelei tahá ia ke fai ha feinga ki he lea uá kapau ‘e malava, pea ko e founga ke ma‘u ai ‘a e tu‘unga lea uá ko ‘etau fakahoko ‘a e tupu‘anga ‘o e poto he lea ‘e uá kae lava ‘a e to‘utupú ‘o tufilea mo akolea he lea ‘e ua.

*   *   *