Kau Atu Palēmiá Fakataha Shangri-La Dialogue

SINGAPORE: ‘Oku lolotonga ‘i Singapoa ‘a e Palēmia ‘o Tongá, Nōpele Tu’ivakanō  ‘i he fakataha fakata’u ‘a e Shangri-La Dialogue ‘a ia ko e fakataha ‘eni ‘oku kau hake ki ai e kau taki ‘o e ngaahi fonua lalahi ‘e 28 ‘o  ‘Esia Pasifiki  mo e kau mataotao kehekehe ‘i he tafa’aki ‘o e langa fakalakalaka  faka’ekonōmiká.

Na’e fakaafe’i makehe ai ‘e Palēmia Lee Hsien Loong  ‘o Singapoá ‘a ‘Eiki Nōpele Tu’ivakanō ‘i he pongipongi Falaite kuo ‘osí.

Fakatatau ki he channelnewsasia.com  na’e tukupā heni ‘a e ongo takí ni ke toe vāofi ange e fengāue’aki fakataha ‘a hona ongo fonuá.

Sino’i Pa’anga Vāhenga Mālōlō Fakafonuá:

Fakatatau ki ha fakamatala ‘a e Sea ‘o e Poate ki he Pa’anga Vāhenga Mālōlō Fakafonua ‘a Tongá, Dr. Tēvita Havea ‘i he Feisipuká na’á ne pehē ai ‘oku nau ma’u faingamālie ai heni  ke fai ai ha ako ki he  founga hono potongi ‘e Singapoa ‘enau pa’anga vāhenga mālōlō fakafonuá mo e founga hono ‘inivesi mo  fakatupu ‘i he’enau ngaahi sēvesi kehekehe.

Ha he taa: Alfred Soakai (Sekelitali Kapineti), Saia Havili (CEO Retirement Fund Board), Mahe Tupouniua (Sekelitali Foreign Affairs), Dr. Leimoni Taufu'i (CEO National Retirement Benefit Fund), Palēmia Tu'ivakanō, Dr Tevita Havea (Sea NRF) mo e kau fakafofonga mei Singapoa

“…ko e  polokalama ‘a e Pa’anga (Vahenga) Mālōlō ‘a Singapore na’a mau omi ki ai,” ko ‘ene lau ia mo ne pehē,

“Ko e ta’u ‘e 50 eni hono fakalelé, pea kuo laka he pēseti ‘e 90 ‘o e population kuo nau own honau ‘api.

“Pea ‘oku fakatupu fakakaukau ia ki he fatongia tauhi ‘o e koloa ‘a e kakai ‘o Tongá.

“Ne mau ‘a’ahi ki he kautaha welfare ‘oku nau fakalele ‘a e centre ‘e 12 ki he taialasisí ‘i heni.

“Pea ko e ngaahi ventre ko eni ‘oku contribute mālohi ki ai ‘a e pa’anga mālōlō ‘a Singapore.

“Ko e ki’i folau ako eni ki he fatongia ma’a e kakaí  pea ‘oku fakafiefia lahi ‘a e a’u tonu mai ‘o mamata mo talanoa mo e ngahi kautaha ko ení.

‘Oku mau ‘a’ahi ki he kautaha vaka mo e uafu ke vakai ki he tokoni ‘oku fai ‘e he pa’anga mālōloó,” ko e fakamatala ia ‘a Dr Havea ko e Sea ‘o e Poate ki he Sino’i Pa’anga Vāhenga Mālōlō Fakafonuá.

© 2013 Kaniva Tonga Ltd. All Rights Reserved.

3 Responses to Kau Atu Palēmiá Fakataha Shangri-La Dialogue

  1. kelepi 05/06/2012 at 4:15 pm

    Malo mu’a Kaniva Pulotu hono fakatokanga’i ‘a e ngaahi me’a mahu’inga ko ia he anga ‘etau tu’u he Pasifiki mo ‘etau ngaue mo hotau ngaahi kaunga’api. Pea ‘oku ou tui ta’e toe veiveiua ki ai. Mahalo pe koe ‘ikai ke fai hano lave’i ‘a e kaveinga ni he ‘oku tau ma’u pe ‘a e kautangata moe kau fefine ‘oku nau ‘iloa he ngaahi mala’e. Ka ‘oku ou tui ‘oku totonu ketau faka’ai’ai hotau kakai ‘oku nau ma’u ‘a e ngaahi poto moe taukei ko ia kenau pole’i ‘a e ngaahi lakanga mahu’inga ko ‘eni. He ‘oku malava he ngaahi lakanga ko ‘eni ke fakatafe ai ha monu ma’ahotau ki’i fonua. Tautautefito ki he ngaahi poloseki fakamamani lahi he Atakai. Kuou tui ‘oku lahi ai ‘a e ngaahi tafenga monu ke langa hake ai hotau fonua. ‘Oku laumiliona ‘a e ngaahi pa’anga kuo ‘ilo ‘oku ma’u ‘e Potungaue ‘Ataki ‘i Tonga he ngaahi poloseki fakapa’anga mai mei muli. Pea kuo hoko ai ke fakangaue’i ai ‘a e konga hotau kakai.

    Ko e faka’amu ke fai hano tokanga e kina ‘a e kaveinga kuo ke lave ki ai. He ‘oku mahu’inga ia.

  2. Kaniva Pulotu 04/06/2012 at 2:16 pm

    Malo mu’a Kelepi honofokotu’u mai ‘ae talanoa mahu’inga ni ke fai ha tapa ki ai. “omi mu’a ‘ae faingamalie ni ke fai atu ha okooko. “osi hono fokotu’u ‘oe SPC ‘a ia na’e ‘iloa koe South Pacific Commission ka kuo liliu he taimi ni koe Secretariat of the PAcific Community na’a fai leva hono talanga’i ke fokotu’u ha regional body kene nofo taha kihe ngaahi me’a fakapolitikale, ekonomika, malu’i, fefakatau’aki pea moe fa’u tu’utu’uni (Policy Formulation) ‘one fana’i leva ‘ae PIFS (Pacific Islands Forum Secretariat) pe koia ‘oku ‘iloa koe Folamu, na’e poupou e ngaahi fonua pea tali ke tu’u eni ‘i Tonga he kuo ‘osi tu’u e SPC ‘i Noumea (Main Campus/HQ) pea mo Suva (Sub-regional Office). NA’e puna leva ‘a Mala ‘uluaki Palemia ‘o Fisi hili ‘ae independent ‘o kole kihe Tu’i ke tuku mai mu’a ‘ae Forum ke fokotu’u mo langa ‘i Fisi. Na’e fiefia pea mokoi pe ‘ae Tu’i ia ki ai, ‘ihe ‘uhinga pe koe vaofi ‘ae nofo moe fetauhi’aki fakakainga. Lolotonga ‘oe process ko eni kuo ‘ohake ai ‘ae taha ‘oe Accord mahu’inga taha ki Mineva pea ‘oku tohi eni he Hisitolia ‘oe Forum ‘ae loto ae ongo taki ‘ihe verbal dialogue ke tuku pe mu’a ‘a Mineva ke si’i mo’ui ai ‘ae ongo fonua ‘i hono koloa ‘o ‘Oseni, pea ‘oku ou tui koe taha eni e ngaahi ‘uhinga fakapolitikale ‘ae maa ‘a Fisi hono teke ‘ae issue ko eni he na’e ‘ikai ke faingata’a ke settle ‘ae me’a ni he International Court (UNLS). ‘Ihe 1925 na’e tali ai ‘e Tonga ‘ae kole ‘ae Bristish Empire fakataha moe Pule’anga Fakakolonaise ‘o Fiji ke fakakau ange ‘a Ono-i-Lau koe konga ‘o Fiji sai kapau na’e kei nofo pe ‘a Ono-i-Lau ‘i he malumalu ‘o Tonga, 100% he ‘ikai toe fai ha talanoa ki Minieva ‘ihe ‘uhinga ‘e kau mai pe ‘a Mineva koe konga ‘o Tonga ta’e toefehu’ia koe ‘uhinga ko Ono-i-Lau.

    Koe talanoa ‘oku fu’u loloa pehe kihe ‘enau fakau’aki. KA teu feinga pe ke faknounou. Ne loto leva ‘ae Forum ke appoint ‘a e Minista Pa’anga ‘o Tonga kuo pekia Mahe ‘Uli’uli Tupouniua ke hoko koe ‘uluaki Sekelitali Seniale ‘oe Forum taimi tauatau pe kuo hoko ‘ae la’a kuo unga fonua, Taufa’ahau Tupou V koe fuofua Chancellor ia ‘oe Univeesiti ‘oe Pasifiki Tonga. Koe fo’i development malie eni he na’e fu’u mahino pea e’a ‘ae fu’u ma’olunga ange ‘a Tonga ‘ihe tafa’aki kotoa pe ‘iha toe fonua he Pasifiki. Na’e ‘osi foki ‘ae term ‘a Tupouniua pea foki na’e toe kole ‘ejhe kau taki ‘oe Pasifiki ke foki mai pea koe fuofua Sekelitali Seniale pe ia kuo ne liua tu’oua ‘ae lakanga ni talu hono fokotu’u ‘oe Forum ‘o a’u mai kihe ‘Aho ni pea ‘oku tohi eni he Hisitolia ‘oe Forum.

    Sai koe ha ko aaa ‘ae poini ‘oku ou feinga ke fakahoko atu?
    1. Hange koe fakatalanoa ‘a Kelepi, ‘oku fu’u mahu’inga fakanofo, tauhi kainga, malu’i ke kei taihi ‘ae ma’uma’uluta hotau vaa mo Fisi he levolo kotoa pe, fakakainga, fakafonua, moe fakatipilometika

    2. “oku totonu ke tokanga aupito ‘a e Pule’anga Tonga ke muia mo taumu’a tonu hono poupoua ‘a hono teke hotau kakai kihe ngaahi lakanga ma’olunga ‘ihe ngaahi kautha fakafeitu’u kae tauatau tefito kihe Forum. na’a ku fanongo talanoa na’e fe’auhi ha ongo Tonga kihe taha e ngaahi lakanga ma’olunga he forum koe Talekita ‘oe Economics Governance moe Tokoni Sekelitali Seniale koe vaivai’naga na’e ‘ikai ke ‘omi ha poupou fefeka mei he Pule’nga Tonga tukukehe ange ‘ae Sekelitali Seniale na’e kanititeiti ‘a Hu’akavameiliku. ‘Ihe lolotonga ni ‘oku hala ‘ataa ha Tonga ‘e ngaue pe kau he Management ‘oe Forum kae fonupito e kau Ha’amoa he Organisation na’e kau ‘a Tonga he taaimu’a hono langa.

    3. “oku ho’ata mai ‘ehe ngaahi me’a ni ‘ae ta’e mahu’inga’ia ‘ae Pule’anga ke kei tu’u kimu’a he Pasifiki he taaimu’a he ngaahi ngaue fakafeitu’u, ‘o hoko ‘etau ta’emahu’inga’ia koe faingamalie ia ki he ngaahi fonua kehe kae tautau tefito ki Ha’amoa ke nau fakalele ‘etau ngaahi ngaue fakafeitu’u ka tau nofo kitautolu ‘o kaituhu mo fakaongoongo.

  3. kelepi 04/06/2012 at 10:35 am

    ‘Oku ou fiefia he popoaki ko ‘eni kuo fai ‘e he taki ‘o Fiji ki he ‘Eiki Palemia he ‘oku mahino ai ko Fisi mo Tonga ‘oku na kainga. Pea neongo pe ‘a e to kehekehe he ngaahi me’a fakapolitikale ka he’ikai lava ‘e ia kene holoki ‘a e mafana ‘o e feohi ‘a kainga.

    Neongo neu lau he pepa ‘a e fetoaki he vaha’a ‘o Fisi mo Tonga he hakau mineva. Ka neu kau he talatalanoa fekau’aki moe issue ko ‘eni. Koe vava ke pe ia he loki misini ka ‘oku kei mahino pe ki Fisi ia ‘a e hakauni. ‘Oku mahu’inga ‘a e issue ko ‘eni pea ko ‘eku ‘ilo ‘oku ngaue ‘a e Pule’anga ke fai hano solova ‘a e palopalema ni. Pea ‘oku fakaha mahino mai he lao fakamamani lahi (United Nation Law of the Sea)he ‘ikai lava ‘e ha fonua ‘o tala hano ngatangata’anga kapau ‘oku ‘i ai ha fonua ‘e ta’efiemalie ki he ngaahi ngatangata’anga ko ia. Ko e me’a leva ‘e fai ‘e tuku pe ki he ongo fonua ko ia kena solova ‘ena ta’efiemalie.

You must be logged in to post a comment Login

'Omai 'a ho'o koloa pe ko ho'o sēvesi ʻoku fakahokó ke mau tuʻuaki atu ki he kakai.

Fetuʻutaki mai ki he email - admin@nzkanivapacific.co.nz pe telefoni toʻotoʻó ko e 021 1555 374 pe ko e Landline ko e 09 257 0987