Hopo Hake Hulihuli e Lomipeaú ‘i he Saute ‘o ‘Aokalaní

‘AOKALANI,NZ: ‘Oku ’ikai  tō mama’o e  fo’i ‘āpelé  mei he fu’u ‘akaú  o hangē ko e lau ‘a e kau Pilitāniá,  the apple never falls far from the tree ‘o  tatau eni mo e fo’i fakakaukau faka-Tonga ‘oku fa’o he  lea  ‘oku pehē, “‘Oku tupu hake pe fu’u hopá ‘o hopa!”

Ko e fefine eni mei he Paki-Mo e-To’í, ko Sesilia Pusiaki Tatuila kuo ne hoko he ‘aho ni ko ha amatākiloa ke ne huluhulu e vaa’i fononga ‘a e Tongá ki he fatungamotu’a mo ha fatungafo’ou ‘o e faiva haká mo e ta’angá.

“Kuo hoko e faivá mo e fakahaká ko e konga ’eku mo’uí he ‘aho ni pea ‘i he taimi ‘i he’eku fakakaukaú na’e kamata kotoa pe ia mei ‘api ‘i he’eku fa’eé ‘i he ngaahi faiva hulohula (ballet), faiva fakataupasi pe tu’ulafale (tap) pea mo e ngaahi faiva tu’u fonuá ‘i he’eku kei si’í pea ‘i he ‘atakai ‘o e faiva tukufakahoko faka-Tongá ‘i he anga ‘eku manatú,” ko ha fakamatala vekeveke ia ‘a Sesilia ki he Kanivá.

“Na’e ako faiva pe ‘eku tangata’eikí ‘i he konga ki mu’a ‘i homau ‘apí pe ‘i mui pea taimi ni’ihi ‘i he konga ki mu’a homau kaunga’apí ‘a ia ko e kau Tonga pe kinautolu pea pehe ki he ngaahi faiva ‘a e Lataki Northshore mo e komiunti ‘i he 90 tupu pea ‘i he taimi momokó ‘oku mau faka’efihi pe ‘i homau loto falé pea ko ‘api eni kiate au ‘i he taimi ko iá.”

“Ko ho’o ‘eke mai ko ‘ena ki he ngaahi lavame’a kuo u ‘i ai he taimi ní ‘oku ou tui ko e me’a pe kuopau ke u foaki ‘i he’ete hoko ko e punaké ko e ‘ata ‘o e me’a na’a ku ako tonu hake mei he’eku tangata’eikí, hono tuofefine si’í ‘a Talavao Na’a, hoku kasiní ‘a Milika Aleva pea faka’osi kae mahu’inga tatau peé ko  ‘eku kuí, ‘a Tuila Pusiaki.

Me’a kotoa pe kuo u ‘ilo kau ki he faiva faka-Tongá na’e fakatolonga ia ‘i hoku familí kamata mei he’eku kui Uá ‘a Vili Pusiaki pea fai mai ai,”ko Sesilia ia  ‘i he’ene vahevahe mafana ki he Kaniva Tongá.

Ko e hulihuli eni ‘o e Lomipeaú mei Lapaha pea kuo ne hoko ai pe ko e memipa  ‘o e Lomipeau Nu’u Silá ‘o ne moto ‘aki ‘a hono ako’i o e ngaahi faiva ta’angá, fakahaká, angafakafonuá pea mo e ngaahi fatu fo’ou ‘a e fefiné ni ‘i ha’ane ngaahi fakakaukau pe ‘a’ana kuo ohi mei he ngaahi ketoketo’i fakakaukau motu’a ‘o e faiva faka-Tongá ‘a ia kuo ne taukei mo pāte’i aí.

“Ko e konga ia ‘oku fakamahu’inga’i ‘e he Pacific Dance NZ pea ‘oku ‘omi ‘a e faingamālie ke fa’u ha ngaue fo’ou pea faka’aonga’i ia ke faka’ali’ali ‘a e ngaahi faiva faka-Tongá, musiká mo e angafakafonuá ‘i ‘Aokalani pea ‘oku te mo’ulaloa pe ‘i he langalangí ka ko e me’a ia ‘e taha ‘eku fanongo ki he’eku kuí ‘a Makalita ‘Uhilamoelangi Tatuila he’ene tala mai ‘ene polepole mo fiefia he sio ‘oku ou hoko atu e ngaue ‘eku fanga kuí, ka ko ‘api ia kiate au.”

Kuo tuku mai ha ‘ilo fo’ou he faivá ‘e Sesilia ‘a ia kuo ne fatu pea kuo ‘iloa ia ko e “Hau-‘o-Momó” pea ko ‘ene to’ongapo ia ma’a ‘ene kui ko Vili Pusiakí ‘a ia ko e tangata foki ‘eni ‘o e Lomipeaú pea ‘oku ‘iloa lahi taha  ‘a Vili ki he kau tame’a inu Kavatongá ‘i he ta’anga ko ia ‘a Kuini Sālote ko e ‘Hala Kuo Papá’ ‘a ia ko e punake eni na’á ne fakafasí peá ne pehe ‘e Sesilia  ko ‘ene fakahounga’i pe ‘a e fai fatongia lelei ‘a e kui ni ki honau familí.

Mei he ‘aho 14 ‘o Mee ne kamata ngāue ai ‘a Sesilia ‘i ha’ane ako faiva mo e komiunitī (residency) Mangere pea ‘e tātuku eni ki he ‘aho Tokonaki ko hono 21 ‘o e māhina ni. Kuo lelelele mai pe ‘ene kalasi ‘i he ‘aho ho’atā Tūsite, Tu’apulelulu mo Tokonaki kotoa ‘i he sitiutiō ‘a e Metro Theatre pea ko e taumu’a ai pe ke ako’i ‘a e ngaahi faiva ko ‘eni ‘e 3 tukufakahoko ‘a Tonga pea pehē ki he’ene ngaahi faiva ‘ilo fo’ou ‘a ia ‘oku pehe foki ko e fefine ni ‘a e fuofua Tonga ‘i Nu’u Sila ni ke ne ma’u ‘a e tu’unga fakaako pehení.

Kuo hoko foki ‘a Milika Pusiaki ‘Aleva ko e lā ia kuo tu’u mo e poupou ki he kaunanga ni ‘a ia ko e ongo fale taha pe pea ne pehē ai ‘e Milika ki he Kanivá,  “’oku fai pe ‘a e fiefia ‘i he’ene ma’u ‘a e me’a ni ke mau kei hokohoko atu ai pe ‘a e fatongia tukufakaholo ‘a ‘emau fanga kui, pea neongo ‘oku taketi pe eni ki he longa’i fanau ka ‘oku ou mahu’inga’ia pe he ko kinautolu ‘a e kaha’u ‘o e fonua.

Ko Milika ia mo ne pehe, “’oku fai pe ‘a e tokanga ‘a Sesilia ki he tolu’i faiva tu’ufonua mei ono’aho ke kamata mei ai, he kuo faka’au ke molia atu ‘a e ongo minoa ‘o e faiva ko eni ‘o hiva’i fakamaisoa pe mo ‘ai’ai noa’ia hono ngaahi vaa’ihaka.

“’Oku ou tokoni pe ke poupou ki he fakakaukau mo e fokotu’utu’u ngaue ‘a Sesilia ‘oku fai neongo ‘oku ‘ikai ko ha faiva faka-Tonga angamaheni, ka ko e tell the story behind the meanings of these dances and how it came about.

‘Oku ‘i ai pe ‘a e faka’amu ke kei pukepuke pe a ‘etau faiva faka-Tonga ‘i hono ‘esenisi totonu ka e ‘oua ‘e liliu pe to e tanaki atu ka ‘i he taimi tatau ke ‘ataa pe ke fa’u ha ngaahi faiva fo’ou ‘e he kau punake ko e ‘oku ala lava ke nau fa’u fo’ou,” ko e fakamahino ia ‘e Milika ‘a e tu’unga ko ‘eni kuo a’usia ‘e Sesilia pea ‘oku ne tokoni lahi ki ai.

Ko Sesiliá na’e fa’ele’i pe ia ‘i ‘Aokalani, Nu’u Sila pea tupu hake ai ‘i Northshore pea ko e fika 3 ia ‘i he fanau ‘e toko 6 ‘a ia ko e 3 fefine mo e 3 tangata. Mei he lahi tahá ko : Asilika Seli Aholelei, Soane Ngutukoula Tatuila Pusiaki, Sesilia Pusiaki, Petelo Sanele Tatuila (pekia), Sihoiakimi Tatuila mo Aspasia Tatuila.  Ko ‘ene fa’eé ko  Asipesio Haileni Tatuila mei Fotuha’a/ Atata pea ko ‘ene tangata’eikí ko Paulo Ahosivi Tatuila ‘a ia kuo  fakanofo ‘e ‘Eiki Nopele Kalaniuvalu ‘i  Fonuamotu pehe ki Lotomu’a mo Lapaha ki he hingoa matapule ‘Alusó. ‘Oku Siasi Katolika pe ‘a e fefiné ni mei he Komiuniti ‘o Sangato Tomasi Moá, i Northshore, Nu’u Sila pea ‘i hono ta’u 25 eni ‘okú ne pata-he-la kuo tu’u koe’uhi ko hano fakakoloa’aki ia ha tama fefine kuo toki fanau’i ko Fetongi Talite Pusiaki Tatuila.