Palōfesa Futa Helu mo ‘Atenisi ‘i he ‘A‘ake Tongá

‘Oku ‘amanaki ke hopoki ‘aki hano fuofua hulu’i  ‘a e fo’i filimi  fakamatala ki he ngaahi ‘ata mo e le’o mo’oni (tokiumentali pe documentary) kuo ui ko e Tongan Ark pe ‘A’ake Tongá ‘i Nu’u Sila ni ‘i he ‘aho 4 ‘o ‘Aokosi, mahina katu’ú ‘i he New Zealand International Film Festival.

Ko ha faiva eni  kuo ne tala fakae’a ‘a e ngaahi mo’oni ‘o e mo’ui ‘a Palofesa Futa Helu mo e anga ‘a ‘ene lototo’a ‘i he funga ‘o e poto lahi  mo e ‘ilo ne fonu ngutungutu  ‘a ia ne  fakafua ‘i hono fokotu’u ‘a e ‘Apiako  ‘Atenisí pea mo hono ‘univesiti kuo taku ‘e he tokolahi ko ha ngaue tu’u mo’unga ka ko e masiva mo si’isi’i taha ia ‘o e mamaní.

Ko e tamai eni ‘a e filosofia ‘o e motua’i ako faka-Kalisí  ki Tonga pea na’a mo e Pasifikí.

I he konga ‘o e fo’i faiva ni kuo tuku mai ‘i  hono tu’uakí (trailer), ‘oku lea tonu mai ai ‘a Futa neongo kuo ne pekia pea ki he tokolahi ‘o e kakai Tonga ne nau maheni lahi mo e le’o ko ‘ení ‘oku foki ‘enau manatú ki ha palofesa ‘o Tonga na’e ongo ki he loto  kotoa ‘a e taimi ka lea mai ai ‘i ha feitu’u pe pea tali ‘aki ‘a e loto hangamalie mo e faka’apa’apa’ia.

Mei he iiki ki he lalahi ki he matu’outu’a ‘i he kuonga ‘o Futá na’e ‘ikai sola ‘a e poto ni kiate kinautolu  pea ka ‘i ai ha taha ne ne  fai ha fo’i ngaue fakapoto mo ngali fakaako na’e fa’a ui fakatenetene ‘e he kakai Tongá ‘a e  taha ko iá ko Futa hange pe ko e pehe – Malie Mu’a Futa! ka ko e mahino ia ne to loloto   ‘a e ola e ngaue mo e  ‘ilo ‘a e helohelo ko eni he mala’e ‘o e  ‘akatemiká ‘i  he loto mo e ‘atamai ‘o e kakaí.

‘I he taha  e ngaahi ‘ata fungani ‘o e faiva ni na’e mahino ai ‘a e  hoko ‘a Futa ko e taha ia e kau tahi’i toa ‘i he feinga ke liliu fakatemokalati ‘a Tonga mo hono fakatau’ataina’i ‘a hono kakai ‘o ‘ikai ngata pe mei he mafai pule ‘o e fonuá ka ‘i hono fakatau’ataina’i faka‘atamai ‘a e taha akó  mei he fa’ahinga ako ko ē ‘oku ne fakatuia ta’efehu’ia ha fa’ahinga mo’oni kuo ohia ‘e he tokolahi  ‘o tautefito ki he founga e lotu mo e angafakafonua kae hilio ‘a e ako faka’atamai foki.

Na’e fa’a lea ‘aki ‘e Futa o pehe ko ‘Atenisí ‘oku ne ta’alo ki ha fa’ahinga taha pe oku fie ako  ‘i Tonga ke afe ange. Makehe mei he  fanau mohu ‘atamai’ia tokolahi  ne nau ‘i he ako’anga ni na’e ‘i ‘Atenisi mo e tokolahi  na’e ‘ikai  tali kinautolu ki  ha kolisi tu’unga ‘i ha ‘ikai lava he sivi hu. Fa’ahinga  na’e tuli mei ha ‘apiako pea ikai toe tali ‘i ha feitu’u fakaako ka na’e hikinima atu ‘a ‘Atenisi ia ke nau afe ange te ne talitali lelei kinautolu.

Na’e teu’i e ni’ihi ko ‘eni ‘e Futa ‘o iku a’usia ai e he tokolahi ‘a e ngaahi tu’unga fakaako na’e ‘ikai fai hano ‘amanekina pea ‘oku movete ‘i he kolope ‘a e kau ako ‘Atenisi mo hono ngaahi fua melie mo kanomaka faufaua kuo a’u ai ha ni’ihi ko e kau palofesa he ngaahi ‘univesiti kehekehe ‘i mamani pea ‘ikai lau taha ki he kau toketa mo e ngaahi mata’itohi fakaako kehekehe ka ko e fua tonu ia e ngaue ‘a Palofesa ‘Ilaisa Futa Helu.

Hange ha tuputupulefanua:

Ko ha faiva ‘eni ‘oku taku ko e Taha ia ‘a Masilamea ‘i he ngaahi faiva peheni kuo fakatu’uta ki he mala’e ‘o  e faiva tokiumentalí.

Na’e tu’itu’ia ‘a e fakakaukau ki he filimi ni ‘i he anga e taukei faiako ‘a Futa lolotonga ‘a e ‘i hono ‘apiako ‘a e talekita ‘o e faiva ni Paul Janman ‘i ha ta’u ‘e 2 pea ne to’o hangatonu ai ha ngaahi ‘ata kau ai ‘a e ‘ata totonu ‘o e ‘apiako pehe ki he ngaahi fakamatala hangatonu ‘a Futa pehe ki he’ene fanau mo e kakai kehekehe pe ko e kau ako ‘i ‘Atenisi.

Na’e hanga ‘e he natula ako faka’uhingame’a ne ohia ‘e Futa ‘i hono ‘apiakó ‘o fanau’i ha makatu’unga malohi ke teketeke’i ai ia mei he ngaahi nima ‘ofa ‘o tautefito ki he  pule’angá  pea ‘ikai lava ai ke tafe hake ha tokoni fakapa’anga ki ‘Atenisi talu hono fokotu’u mei he 60 tupu pea hoko ia  ke mamatea fakapa’anga ai ‘a e ‘apiako ka na’e kei tuiaki pe ‘e Futa ‘ene kaveinga folau.

‘Oku nofo ‘a e faiva ni  ki he malava ke hoko ha me’a pehe ‘o tu’u ‘i Tonga masiva mo te’eki fu’u laui senituli ‘a e ako faka’atamai ai pea ne to ai ha lea ‘a  Janman ki he mitiá ‘o pehe ko e ‘mana’ ‘a e tu’u ia ‘a ‘Atenisi.

Ko Futa ko e taha pe ia ‘i he kau tangata lavame’a ‘o e mamani ne fanau’i mai mo ha poto makehe ke ne hinoi’i ha kakai ‘o lava ke ne mole atu ka kuo  ‘ilonga hono topuva’e he vaa’ihala  kuo papa ‘i hono molokaki ‘e  he tokosi’i  pe ‘i he hisitolia fakaako ‘o e Pasifikí.

Na’e fa’u tau’ataina pe ‘a e faiva ni o ‘ikai ha kaunga ki ai ‘a e  ngaahi kautaha angamaheni ‘o e fa’u faiva ‘iloa ‘o fai pe ‘eni ‘e Paul mo hono hoa ko Echo Janman pea tokoni’i ‘e he Creative New Zealand pehe ki he New Zealand Film Commission.

‘E hulu eni ‘i ‘Aokalani mo Uelingatonu pea ‘e vakaua ‘a e faka’ali’ali ni ‘e he kau faiva mo e kau hiva ‘a e ‘apiako ‘Atenisi.

Feitu’u mo e taimi:

‘Aokalani – Tokonaki, 4 ‘Aokosi, 4.15pm ‘i he  Sky City Theatre

Uelingatoni – Falaite, 10 ‘Aokosi, 6.45pm ‘i he Paramount Theatre