Toloi Fili ‘Ikai Falala‘angá Tangi Sea ‘o e Fale Aleá

NUKU’ALOFA,TO: Kuo mahino eni  ne makatu’unga e toloi ‘a hono fili’i pe ‘oku kei falala’anga ke hoko atu ‘a e fakahoko fatongia taki ‘a e palemiá na’e papau ki he ‘aho ni  17 ‘o Siulai ní ki he Tu’apulelululu ko ‘eni ko hono 19 koe’uhi ko ha kole ‘a e ‘eiki palemiá, ‘Eiki Nopele Tu’ivakano ha taimi kae lava ke fakamahino ‘a e tu’unga ‘oku ‘i ai ‘a e tangi ko ia ‘a e ‘Eiki Sea ‘o e Fale Aleá, ‘Eiki Nopele Lasike.

Kuo tautea foki ‘a Lasike  ‘e he Tu’i Fakamaau Lahí, Chief Justice Michael Dishington, ke mo’ua pa’anga ‘e $500 pea ke totongi ‘i loto ‘i he ‘aho ‘e 14 ki he ma’u  ‘i hono Motele Sandy Boyz ha mahafu poini 22 ‘e 2 ‘a ia ‘oku pehe na’e ta’e fakalao ‘ene ma’u iá.

Na’e makatu’unga e hilifaki tautea ‘a e fakamaau lahí ‘i he’ene tui ko e fakamatala taukave  ‘a e ‘eikí ni mo hono hoá Sandra fekau’aki mo ‘ena faka’ikai’i ha kaunga ‘a Lasike ki he mahafú ni na’e ‘ikai ke mo’oni.

‘I he konisitutone ‘a Tongá fekau’aki mo ha mo’ua ‘a ha taha ngaue fakapule’anga pe memipa ‘o e Fale Alea ‘o Tongá ‘i ha fa’ahinga hia ‘a ia ‘e ala ngaue popula ai ‘o laka hake ‘i he ta’u ‘e 2 ‘e mole leva mei ai ‘a e faingamalie ngaué pehe foki ‘e tapui  ke ne kau ‘i ha fili fakafofonga Fale Alea pea ‘o kapau ko ha ‘eiki ma’u tofi’a ‘e ala mole hono tofi’á pehe ki hono hingoa tukufakaholo kae ‘oua kuo fakamolemole’i ia ‘e he tu’í.

Kupu 23. ‘E tapu ki ha taha ‘a ia, koe’uhi ko ha’ane mo’ua ‘i ha hia ‘oku tautea’aki ‘a e nofo popula ‘o lahi hake ‘i he ta’u ‘e ua, ke ne ma’u ha tu’unga ‘i he pule’anga pe ko e tu’unga ma’u totongi pe ha tu’unga faka’apa’apa pea ‘e tapu ke ne kau ‘i he fili pe fili ia ko ha fakafofonga ‘o e Fale Aleá kae ‘oua kuo ne ma’u mei he tu’i ha fakamolemole fakataha mo ha fakaha mamafa kuo faka’ata ia mei he ngaahi tapu ne hilifaki kiate ia ‘e he ngaahi tu’utu’uni ‘o e kupu ni.

Taimi tatau pe ‘oku tu’utu’uni ‘e he laó ‘oku ‘i ai ‘a e totonu ‘a e taha kotoa pe kuo halaia he fakamaau’anga lahí ke tangi ‘i loto ‘i he ‘aho ‘e 40 pea kuo fakamahino eni  ‘e fakahu atu ‘a e tangi ‘a e ‘eiki ni.

Ko e tautea ma’olunga taha ‘e ala hilifaki ki ha taha ‘oku ma’u mo ha mahafu ta’e fakalao ‘e a’u ki he ngaue popula ta’u ‘e 10.

‘Oku ma’u ‘e Lasike ‘a e hingoa ma’utofi’a Tu’uhetoka pea ko hono tofi’a ai ‘a Ha’afeva.

‘I he hingoa ma’utofi’a ko e Lasiké ‘oku ne ma’u ai ‘a Lakepa ‘i Tongatapu, ‘Ahau, Lakepa ‘i Neiafu, Lakepa ‘i Ha’atau, Lakepa ‘i Kala’au,  Lakepa ‘i ‘Eua, Lakepa ‘i Navutoka, Fonongahina mo Tafafangafanga ‘i Hahake.

Mole Totonu Sea Fale Alea ‘o e 2006:

‘I Fepueli 2006 na’e to’o ai ‘a e totonu e Sea ‘o e Fale Alea ‘o e ‘aho ko iá, ‘Eiki Nopele Veikune, ‘e He’ene ‘Afió ko Taufa’ahau Tupou IV  mei hono tofi’á pehe ki hono hingoa nopelé hili ia hano fakahalaia’i ‘e he fakamaau’anga sulá ki he hia ko e totongi fakafufu.

Ko hano tautea ‘eni ‘e ha kau sulá ‘a Veikune ‘i Sanuali 2006 ‘i he’ene totongi’i fakafufu  ha  taha ngaue fakapule’anga ‘o taumu’a ke ‘oua na’a tute ‘ene koniteina kavamalohi na’e uta mai mei Fisi ‘i he 2003.

Na’e ‘i ai mo e ‘eiki nopele ‘i Tonga na’e to’o ‘a hono hingoa ‘i he 1926 ‘e Kuini Salote ‘i he ‘uhinga tatau ko e faihia.

Tautoloi ‘a e Fili-‘Ikai-Falala’anga:

Kuo ki’i fuoloa mai foki ‘a hono tolotoloi ‘o e fili ko ‘eni ‘ikai-falala’anga ‘o e  palemia pea ‘i he taimi tatau kuo mahino ai ‘a e ngaahi fekolosi’aki he ongo kauvai ‘o fakafisi ‘a e toko 2 ‘a e PTOA ‘a ia ko ‘Uliti Uata mo ‘Isileli Pulu pea kau atu ai mo e Minisita Polisi ‘a Tonga, Sunia Fili ‘a ia ne tu’u tau’ataina pe ia ka ne fili eni he’ene fakafisi ke tu’u fakataha ia mo e PTOA ‘i he fili ko ‘eni ‘ikai-falala’anga.

Taimi tatau pe ‘i he Falaite uike kuo ‘osi kuo kolosi hake ‘a Sangstar Saulala ia mei he tepile ‘a e kakai  ‘o hoko  ko e Minisita Ngoue ia ‘a e pule’anga pea ‘i he’ene tu’u he taimi ni ‘o ka fakahoko ai pe ‘a e filí ‘e ala  ikuna pe ‘a ‘Eiki Nopele Tu’ivakano  ‘aki e toko 13 ki he 12 pe ‘a e Paati Temokalati ‘a e ‘Otu Motu Anga’ofa.

Ko Sangstar Saulala foki na’e fili ki ai ‘a e toko 847 ‘o Tongatapu 7 ‘i he 2010 hili ia hono tu’uaki atu ‘e he paati ‘a e kakai ‘oku taki ai ‘a ‘Akilisi Pohiva  ki he vahenga fili ni ke nau fili ai he kuo ne ‘osi fakamo’oni hingoa ki he’enau tohi aleapau te ne tu’u fakataha mo kinautolu ‘i Fale Alea.

Ko Sangstar Saulala na’a ne toe fakamo’oni hingoa kae lava fakahu ki he Fale Aleá ke alea’i ‘a e fo’i lao na’e hu’u atu mei he tepile ‘a e kau nopelé he 2011 ‘o fokotu’u ki he falé ke holoki ha tautea ‘o ha taha ‘e ma’u mo ha me’atau ta’efakalao pea paasi ia mei Fale Alea ka ne fakafisi ‘a e La’ā-‘O-Tonga kuo Unga-Fonuá  ke fakamo’oni huafa  ki ai ‘o ‘ikai lava ai eni ke hoko ko ha lao.